napisz do nas

Related Posts

Plac Ludwika Hirszfelda 12, 53-413 Wrocław
napisz do nas
Home  /  AKTUALNOŚCI   /  DCOPiH współtworzy europejski model badań przesiewowych w kierunku raka prostaty. Wyniki opublikowano w „European Urology”

DCOPiH współtworzy europejski model badań przesiewowych w kierunku raka prostaty. Wyniki opublikowano w „European Urology”

Ponad 4600 przebadanych mężczyzn z Dolnego Śląska, mobilny Wąsobus i nowy sposób kwalifikowania pacjentów, który oszczędza wielu z nich niepotrzebnych badań. Dolnośląskie Centrum Onkologii, Pulmonologii i Hematologii było jedynym polskim ośrodkiem pilotażowym europejskiego projektu PRAISE-U – pierwszej inicjatywy, która w praktyce sprawdziła, jak mogą działać zorganizowane badania przesiewowe w kierunku raka prostaty. Wyniki prezentuje dziś w Brukseli, podczas Europejskiego Dnia Świadomości Raka Gruczołu Krokowego, dr hab. n. med. Krzysztof Tupikowski, prof. PWr, kierownik Centrum Nowotworów Urologicznych DCOPiH.

Rak gruczołu krokowego to najczęściej diagnozowany nowotwór u mężczyzn w Unii Europejskiej i jedna z głównych przyczyn ich zgonów onkologicznych – co roku umiera na niego w UE ponad 115 tysięcy mężczyzn. Choć badania naukowe potwierdzają, że celowane badania przesiewowe zmniejszają śmiertelność i liczbę przerzutów, w żadnym kraju Europy nie działa dziś populacyjny, zorganizowany program profilaktyki tego nowotworu – taki, jaki kobiety mają w przypadku raka piersi czy szyjki macicy.

Zamiast przypadkowych badań – zorganizowany program z zaproszeniem

Dziś większość przypadków raka prostaty wykrywa się w ramach tzw. screeningu oportunistycznego, gdy mężczyzna bez objawów sam prosi o oznaczenie PSA albo zleca je lekarz, poza zorganizowanym programem. Takie podejście często obejmuje pacjentów w niewłaściwym wieku, jest kosztowne dla systemu,  nie zmniejsza liczby zgonów i prowadzi do nadmiernego wykrywania zmian o niskim potencjale złośliwości oraz niepotrzebnego leczenia.

Rozwiązaniem są zorganizowane badania przesiewowe, w których o tym, kto i kiedy zostanie zbadany, decydują jasne zasady, a nie przypadek. Imienne zaproszenia trafiają do mężczyzn w wieku, w którym badanie przynosi największą korzyść, a każdy kolejny etap diagnostyki – od testu PSA, przez rezonans magnetyczny, po biopsję – jest dopasowany do indywidualnego ryzyka pacjenta. Dzięki temu łatwiej wykryć nowotwory agresywne, a jednocześnie oszczędzić mężczyznom niepotrzebnych badań i leczenia. Zorganizowany program wyrównuje też szanse: dziś z badań PSA częściej korzystają mężczyźni z lepiej sytuowanych środowisk.

Jak taki program mógłby działać w praktyce, sprawdzano w ramach inicjatywy PRAISE-U (Prostate cancer Awareness and Initiative for Screening in the European Union). To ponad trzyletni projekt realizowany przez konsorcjum 25 instytucji z 12 krajów, koordynowany przez Europejskie Towarzystwo Urologiczne (EAU) i współfinansowany z europejskiego programu EU4Health. Pilotaże prowadzono w Irlandii, na Litwie, w Polsce oraz w dwóch regionach Hiszpanii – Galicji i części Katalonii. Wyniki projektu właśnie opublikowano w czasopiśmie European Urology.

Jak w praktyce działa nowy model badań

Wszystkie ośrodki korzystały z jednego algorytmu opracowanego przez EAU na podstawie ponad 20 lat europejskich badań i dostosowanego do lokalnych wytycznych. Jego istotą jest ocena indywidualnego ryzyka pacjenta na każdym etapie diagnostyki.

Punktem wyjścia jest proste badanie krwi na stężenie PSA (swoistego antygenu sterczowego). Jeśli wynik przekracza 3 ng/ml, pacjent przechodzi dodatkową ocenę ryzyka, która decyduje, czy powinien zostać skierowany na rezonans magnetyczny. Na biopsję trafiają wyłącznie ci mężczyźni, u których obraz MRI i dalsza analiza wskazują najwyższe ryzyko. Ci, którzy mimo podwyższonego PSA zostali zaliczeni do grupy niskiego ryzyka, nie są poddawani kolejnym badaniom od razu – otrzymują zalecenie ponownego testu za dwa lub nawet 5 lat.

Takie stopniowe podejście ma jeden cel: wykryć jak najwięcej groźnych nowotworów, a jednocześnie nie diagnozować i nie leczyć zmian, które nie stanowią zagrożenia dla zdrowia pacjenta.

Dolny Śląsk: najwięcej zaproszeń w Europie

W Polsce projekt realizowało DCOPiH na terenie Dolnego Śląska. Mężczyźni w wieku 50–69 lat otrzymywali imienne zaproszenia listowne, a ośrodek docierał do nich także przez lekarzy rodzinnych, działania w społecznościach lokalnych i mobilny punkt badań, tzw. Wąsobus. DCOPiH wysłało najwięcej zaproszeń spośród wszystkich ośrodków (ok. 53 tys.) i przebadało ponad 4600 mężczyzn.

„Przebadanie ponad 4600 mężczyzn z Dolnego Śląska to ważny krok w budowaniu nowoczesnej profilaktyki onkologicznej. Projekt PRAISE-U weryfikuje w praktyce spersonalizowany model badań przesiewowych, oparty na kalkulacji ryzyka. Każde rozpoznanie nowotworu na wczesnym etapie pozwala nam na szybkie objęcie pacjenta opieką onkologiczną i wdrożenie optymalnej ścieżki terapeutycznej, co ma kluczowe znaczenie dla dalszych rokowań” – podkreśla dr hab. n. med. Krzysztof Tupikowski, prof. PWr, kierownik Centrum Nowotworów Urologicznych DCOPiH i lider projektu PRAISE-U w Polsce.

Najważniejsze wyniki z Dolnego Śląska:

  • 43 proc. mężczyzn z podwyższonym PSA zakwalifikowano jako pacjentów niskiego ryzyka – uniknęli niepotrzebnego rezonansu i biopsji.
  • 75 proc. wykonanych biopsji potwierdziło obecność raka prostaty.
  • 38 proc. wykrytych nowotworów stanowiły zmiany klinicznie istotne, czyli takie, które mogą zagrażać życiu i wymagają leczenia.

Pilotaż pozwolił zdiagnozować także jedną z kluczowych barier w dostępie do badań: wykluczenie komunikacyjne. Część mieszkańców regionu miała do stacjonarnego punktu badań ponad 50 km. To z myślą o nich DCOPiH uruchomiło Wąsobus – mobilny punkt badań, który docierał do mężczyzn tam, gdzie mieszkają.

Europa: co piąty mężczyzna z podwyższonym PSA trafił na biopsję

W pięciu pilotażach zaproszenia (listem, SMS-em lub telefonicznie) skierowano do ponad 90 tysięcy mężczyzn. Skorzystało z nich nieco ponad 15 tysięcy, czyli średnio 17 proc., co odpowiada frekwencji w innych programach przesiewowych w tych krajach.

  • U 12 proc. przebadanych PSA przekroczyło próg 3 ng/ml.
  • Niemal połowę z nich (48 proc.) uznano za pacjentów niskiego ryzyka i nie kierowano na rezonans.
  • Biopsję wykonano tylko u co piątego mężczyzny z podwyższonym PSA; u blisko trzech czwartych z nich rozpoznano nowotwór.
  • Średnio około połowa wykrytych nowotworów była klinicznie istotna – od 19 proc. na Litwie do 80 proc. w Galicji.

„Europa mierzy się z poważnym wyzwaniem związanym z opieką nad pacjentami z rakiem gruczołu krokowego. Konieczna jest optymalizacja populacyjnego screeningu, aby opierał się na wykrywaniu zmian agresywnych i realnie zagrażających życiu, a nie tylko na podnoszeniu ogólnej liczby rozpoznań. Wyniki PRAISE-U potwierdzają, że fundamentem dla tych działań musi być standaryzacja, odpowiednie szkolenie kadry medycznej i ścisła kontrola jakości” – mówi dr Roderick van den Bergh, urolog z Erasmus MC w Rotterdamie (Holandia), jeden z głównych autorów publikacji.

Co dalej? PRAISE-U Plus

EAU i partnerzy projektu pozyskali kolejne finansowanie z Unii Europejskiej. W ramach PRAISE-U Plus powstanie osiem nowych ośrodków pilotażowych w pięciu kolejnych krajach: w Niemczech, Austrii, Włoszech, Portugalii i Słowenii. Dotychczasowe pilotaże, w tym dolnośląski, będą kontynuowane – pacjenci zostaną zaproszeni na drugą rundę badań, dopasowaną do ich profilu ryzyka.

„Poprzez Europejski plan przeciwdziałania chorobom nowotworowym oraz inicjatywy takie jak PRAISE-U i PRAISE-U Plus Komisja Europejska aktywnie wspiera wymianę wiedzy i gromadzenie danych dotyczących wczesnego wykrywania raka gruczołu krokowego w UE. Projekt PRAISE-U dobitnie pokazał, jak ważna jest standaryzacja procedur na całej ścieżce diagnostycznej. Powołana w tym celu grupa robocza opracuje oparte na dowodach naukowych europejskie wytyczne oraz standardy jakości w obszarze badań przesiewowych, diagnostyki i opieki nad pacjentem” – zaznacza Antonio Parenti, dyrektor ds. zdrowia publicznego, nowotworów i bezpieczeństwa zdrowotnego w Dyrekcji Generalnej Komisji Europejskiej (DG SANTE).

Dane z pierwszej fazy PRAISE-U wyznaczają kierunek dla przyszłych, ogólnokrajowych rozwiązań. Wyniki dolnośląskiego pilotażu są fundamentem modelu opieki, który w centrum stawia celowaną diagnostykę i bezpieczeństwo pacjentów. Docelowo zorganizowane badania przesiewowe oparte na profilu ryzyka mają szansę znacząco obniżyć umieralność na raka prostaty i dać mężczyznom dostęp do nowoczesnej, spersonalizowanej profilaktyki.

 


 

Artykuł M.J. van Hartena i współautorów pt. „Wdrażanie populacyjnych badań przesiewowych w kierunku raka prostaty w Europie: wyniki pierwszej rundy badań w pięciu pilotażach PRAISE-U” („Implementing population-based prostate cancer screening in Europe: First screening round results from five PRAISE-U pilots”) opublikowano w czasopiśmie „European Urology”.

Źródło danych o zachorowalności i umieralności: European Cancer Information System (ECIS), szacunki 2024.

O PRAISE-U: projekt współfinansowany z programu EU4Health, którego celem jest zmniejszenie zachorowalności i umieralności z powodu raka prostaty w państwach UE dzięki wczesnemu wykrywaniu opartemu na ocenie ryzyka. Projekt koordynuje Europejskie Towarzystwo Urologiczne (EAU). Więcej: https://uroweb.org/praise-u